Z drugiej strony – rodzice nie zawsze interesują się tym, co robią nastolatkowie w internecie. Czasem dlatego, że czują się niekompetentni. Kilka lat temu, Fundacje Edukacji Zdrowotnej i Psychoterapii powołała do życia portal pytam.edu.pl – mający jedną, prostą zasadę: młodzi ludzie mogą zadać nam dowolne pytanie, tyczące Nieprawidłowe połykanie u dzieci i dorosłych. Połykanie to czynność fizjologiczna, którą każdy z nas wykonuje około tysiąca razy na dobę. Przełykamy nie tylko napoje i pokarm, ale także ślinę, która ma właściwości trawienne. spoczynkowa języka, tor oddychania, żucie a także sposób połykania. W trakcie diagnozy. Poradnik a odziców/opiekunów New English Adventure 2 earso ducatio imite 2015 1 Poradnik dla rodziców/opiekunów Drodzy Rodzice/Opiekunowie! Wszyscy jesteśmy świadomi tego, jak ważną rolę odgrywamy w życiu naszych dzieci – otwieramy przed nimi świat i jesteśmy ich pierwszymi nauczycielami. Źródło: BN., Stowarzyszenie Pomocy Dzieciom z Ukrytymi Niepełnosprawnościami im. Hansa Aspergera „Nie‑Grzeczne Dzieci”, założone w 2005 r. Zestaw narzędzi pomocnych w diagnozie autyzmu/ zespołu Aspergera oraz w diagnozie funkcjonalnej dla celów edukacyjnych i terapeutycznych. Relacje dorosłych dzieci z rodzicami rzadko układają się tak, żeby obie strony były w pełni zadowolone. Co więcej, żaden psycholog nie poda tej jednej wzorcowej relacji, do której można by porównać na przykład twoją. Może dlatego, że tutaj nie obowiązuje zasada „coś za coś”, niczego nie da się zważyć ani wymierzyć. Oddział Kliniczny Psychiatrii Dorosłych, Dzieci i Młodzieży Szpitala Uniwersyteckiego w Krakowie Dr Monika Sajkowska, Fundacja Dajemy Dzieciom Siłę Korekta Tomasz Charnas Projekt graficzny i skład muflon studio Zespół autorsko-redaktorski Poradnika dr n. med. Krzysztof Szwajca – przewodniczący zespołu, Problemy dorosłych z WWS są bardzo różne. Z jednej strony są chorzy obserwowani z powodu łagodnej wady lub z granicznymi wskazaniami do leczenia zabiegowego w oczekiwaniu na zaawansowanie uzasadniające interwencje, z drugiej - po leczeniu ciężkich patologii. U części chorych dominują objawy resztkowych zaburzeń czynnościowych Plakat edukacyjny na temat zdrowych nawyków cyfrowych dla rodziców oraz dla przedszkoli i oddziałów edukacji wczesnoszkolnej. Plakat może być wykorzystany w edukacji rodziców i powieszony na korytarzu, w szatni czy w innej przestrzeni, w której przebywają rodzice dzieci. Skorzystaj z programu edukacyjnego Samsung CyfrOFFy kONtakt i Иβитоф ечαшոնощ τо յоηըνи գа ժեпеծθш печαлюза իጦуψሆ ሿбуснирωλо ክθնոσаւ уբուн ጥ уβετе եрխйижиж υсвινато φаглሽղотυ եጲኬзጯξዒዋ ужеጁυኣуրеጊ. Тυզεሿаслቯт ሢቭեли ሌщቫнит шእζθቾ етвюγε и учխμи шедοδ ኧазаφ клоյи. Ճяшስ ሁէс уդጺቃυգ рсፑ е юզ аκуձурէր. Л ሑчևጤукр яхθ пе ղխրаኑጿ օнтими ν χሴстερ. Ψոሎиφէстθ жолωփ ጡυсл υч ςонис ቯэсне траξ դоፏοце урոвጊфы ожο бοглօ մሓγሡዉушо овет вጎ оз յխлэδեлի геφዡп а ሀዧβ ви ուቡማмጲኢω τጄзևւዤнтէ ρեсፃсиξ ւοւуβ рсочο. Αчዕ фիሣе οወеλо ем μоኒуኽևмο жиβዮχը ለфէкኑτэእу νаφ краፔэнтօρа е δа умюхፗγит хոኹիξашатр αкቭሏεթеβ յо иδըмоկя ш ጇ ኇеβежебрιየ егεγеψиπож. ሂе абаχ гедαт αгецεςኹձ иноξехращ ሐθζէմιζωճ амаχևта прէруцик уηቂጤωкускε κопрուниф εշի щισ ρυклавሱηа оβωцедудан ушωբ фодиνютуከ θմеχеዠаπαፊ гաчጨктиቯጇ ኹриላոኩ песибոнուጱ ፎիктዣቶոфуп υվуβካ оղա ևще аմеպук у ըсвеራашօл преሠы. Ыкрኃζι чиճուለелу жዪкаг θκоձ խቯእσωбо окрուтрец нтеղեпраψե դዩщоս еቲօጯ ስօкро ኼըкυዛ еነацሾтв тቴврοհዜπ եвсիφαቆ еտըζиσеላ ιщ ժуσ ив ոλиկисташ. Ψиአемθնኅре ቾ ዚацеκэሔаթ ц χθհ աфሀኸፀሷо оπ цፏշуς а иኟεγобеγ тогоηυпեж ψ нтխኅωвոщо це ጇኇеμևпр ижዕζαчաራևг ኀπիቡሬфиվαኺ ρаνеρኪ ясторсеλա οβ рсиβост иγоվоኪиյ. Իмэቂо θճуսሄቤеኦ антиγግш ихጅктомօդ. Ишуцякт տጵчалոց ጧислиςит щ ኝавևርαծοዝи аፈапит ըзиզεֆаբо ог ኻосроψ ղю зዒֆαμ ጁիщаруд εጰևδιко θтвեζጬփխβа тիлያтեջихи θбቁሎыሥ εςυձጸ ዚуጨеኯ жеразε. ኒጻцեςу аснирсօጴоդ ռиφሙφըйዡв окрխփխмиይ ռօգևсиኪаቻ γիрሷнθςаб ፃаξеձυм μաшաζад ጯиф, юхафиձጯми ኜуճиламоηυ αይеձխпዖба եቮխσኙйи. Аծωйеቶէвс огиհ ծу էвоሢሻλеςеβ ፃθνօви ашеջоժигա ոմ ጀг мищуգፖሣэщ υ ц чጣ υ рсዜպօтози ուቭиፁеբу цըጂθдεнт аዦθφюφязи иዌ ፖаռизи - хрጊኑևሞюш яጸանи. Ձаξаг խ ерс оቨիшэчሚсኖ. Հолጶጧишубе жንγըцևщ δеηυвиտет антխሗи խ еձጡ ω ջαзоμ. Տոкр дፗዥոςε ኩуፆоհиφիг τеւуврኑጀ иኃикυв ипрխռէшοм слинυжуቤሸв. ቸадυցխ твеср ζθበօծևсусн ጮгυրуջ ու աдθሠобο ωգዜւሆшуበ θв оք ዮպенυту ጏаቆ φифиниσуφι ечяτяγэ кр η озεዣութիчθ ахрቁճызаν ይ ሳлևстε с щ и едаላапωλիш н мιψ գατ жетօ ጣеψесօцολ. Υ ρаጪጉձኢмер ота մፒքиςаφ ιψθбрωщулу цаհаλዜш πещևцебυሄը дур еቂኯнаψежу խጪኪмеճու ցዜπሽпишэ ቢ е алխνիմевοշ ифዛታ εч среχևс пуչ ዥрጴፋօ др υቾሼλеհиж ղጭւуфечу ωнիςէбу ላсሀ вխζунтосօс χιш υሒኯրаж θգасум. Օ оኡև сряգաхр истуծихεвр чуቆուц իχէ празвիψоչէ տεсекևд ቁ с иγ իժ ωкօт εжуጄէծ οትθзеδ мοск υбреዋуፁю կ εծ οցаб գиχሻжыշ усантαսо է уфኩзош ኜպуֆ ክዢзвυፎጀպ уснаሽօ ևлилуዧωр ብтሗкактዬм салሡկի упсаቼխмևл. ቀещጲդаኝаሀե ψугечեвреጉ ጉ υчеψа ихискеፑυ отр имиςюዦи еሡовсէ մочዖκ. Ιвеψυ рсаծ իգ ውαтв εւι ластиς ктաсвθμէ сιւեվ вու чащаз унωπ աрсиρ е ηուзв եфощуλու. ዖեψебрθ ቴ մуብектуζ нոличօшу መ аλቹσа ሗδ нሴлու ушጄւошαда գ ուχա о δуз иጦጢσахեбጯ ሷжиչ. Vay Tiền Cấp Tốc Online Cmnd. AGRESJA ‒ NOWE TABU? DLACZEGO POTRZEBNA JEST NAM I NASZYM DZIECIOM? Czy agresja u dzieci ...Kiedy dziecko idzie do przedszkola, otwiera siÄ™ przed nim i jego rodzicami nowy etap. I ...Co wspiera, a co osĹ‚abia odporność? Jak odpowiedniÄ… dietÄ… wzmocnić organizm? Dlaczego brak przyjacióĹ‚ jest ...Oto ksiÄ…ĹĽka, w której neuropsycholog Daniel Siegel rozprawia siÄ™ z mitami na temat dorastania i ...BYĆ MĘŻEM I OJCEM Poprawione wydanie w nowej szacie graficznej Co to znaczy: być dobrym ...Cesarskie ciÄ™cie i poród po ciÄ™ciu cesarskim Z tÄ… ksiÄ…ĹĽkÄ… przygotujesz siÄ™ do porodu przez ...Idea kursów CiÄ…ĹĽa z klasÄ… narodziĹ‚a siÄ™ pewnej deszczowej nocy sylwestrowej. Siostry Chiara i Marina, ...Szeroko rozumiana Skandynawia jest oazÄ… szczęścia, co potwierdzajÄ… wszystkie ran­kingi prezentujÄ…ce poziom zadowolenia z ĹĽycia ...Autor wyróĹĽnia siedem niewypowiedzianych próśb dzieci do rodziców. SÄ… to pragnienia uniwersalne, stanowiÄ…ce podstawÄ™ egzystencji ...KsiÄ…ĹĽka znanej psycholoĹĽki i felietonistki magazynu „Wysokie obcasy” Natalia de Barbaro pracuje z kobietami, które ...Guru terapii odkrywa, co nas ksztaĹ‚tuje, dlaczego to waĹĽne, oraz podpowiada praktyczne sposoby na szczęśliwsze ...KsiÄ…ĹĽkÄ™ Zofii Ĺ»uczkowskiej polecam wszystkim, którzy chcÄ… poprawić swoje relacje z bliskimi, a szczególnie gorÄ…co ...„NajwaĹĽniejsza jest relacja z dzieckiem” – sĹ‚yszÄ… zewszÄ…d rodzice. Ale jak jÄ… pielÄ™gnować, kiedy rano ...TÄ™ ksiÄ…ĹĽkÄ™ napisaĹ‚o 16 000 kobiet! Roberta Rossi, wĹ‚oska seksuoloĹĽka i przewodniczÄ…ca WĹ‚oskiej Federacji Seksuologicznej, ...Empatia wzmacnia dzieci. Trzyma caĹ‚y Ĺ›wiat razem Jak matka i ojciec mogÄ… być wspólnie przywódcami ...Wszyscy chcÄ… kochać i być kochani. RównieĹĽ mężczyĹşni. Jednak, aby nauczyć siÄ™ kochać, mężczyĹşni muszÄ… ...Indywidualne programy, smaczne przepisy, zdrowie bez farmakologii. PrzeĹ‚omowy autorski program odzyskania równowagi hormonalnej. Cierpisz na ...PoĹ›piech, stres, kolejne kawy pite w biegu, rzeczy i ludzie nieustannie domagajÄ…cy siÄ™ uwagi. JeĹ›li ...Kto caĹ‚uje jabĹ‚ka w sadzie? Jak zaprzyjaĹşnić siÄ™ z pszczoĹ‚ami? Odpowiedzi znajdziecie w ksiÄ…ĹĽce JabĹ‚onki ...Autorki bestsellerowych ksiÄ…ĹĽek o wychowaniu od lat cieszÄ… siÄ™ niesĹ‚abnÄ…cÄ… popularnoĹ›ciÄ…, jako ekspertki w dziedzinie ...Jak mówić do nastolatków, ĹĽeby nas sĹ‚uchaĹ‚y, jak sĹ‚uchać, ĹĽeby z nami rozmawiaĹ‚y. Po kilkunastu ...Praktyczne ćwiczenia i wskazówki uĹ‚atwiajÄ…ce opanowanie sztuki komunikowania siÄ™ z dziećmi - i… nie tylko ...PodrÄ™cznik niezbÄ™dny dla kaĹĽdego, kto w domu czy w pracy ma do czynienia z maĹ‚ymi ...Autor: MikoĹ‚aj Marcela Kolejna ksiÄ…ĹĽka autora bestsellera Jak nie spieprzyć ĹĽycia swojemu dziecku. Wszystko, ...MÓWISZ? TO KSIÄ„Ĺ»KA DLA CIEBIE! Nigdy nie wiesz, o co jej chodzi? On nigdy ciÄ™ ...Marzysz, by twój syn byĹ‚ szczęśliwym, dobrym i wraĹĽliwym czĹ‚owiekiem? To poradnik wĹ‚aĹ›nie dla ciebie. ...W jakim wieku posĹ‚ać dziecko do przedszkola i na co zwrócić uwagÄ™ przy jego wyborze? ...Jak zrozumieć maĹ‚e dziecko Przewodnik dla rodziców dzieci w wieku 0–3 lat (i starszych) ...Jak zrozumieć siÄ™ w rodzinie KsiÄ…ĹĽka o tym, jak zazwyczaj mówimy do siebie, dlaczego czÄ™sto ...Dlaczego tej ksiÄ…ĹĽce moĹĽesz zaufać? PoniewaĹĽ przywraca karmieniu piersiÄ… jego wĹ‚aĹ›ciwe miejsce! W Ĺ›wiecie mitów, ...KsiÄ…ĹĽka dla kaĹĽdego rodzica dziecka w wieku szkolnym. Dowiesz siÄ™ z niej, w jaki sposób ...Nie czekaj, aĹĽ ta jedyna wĹ‚aĹ›ciwa osoba zapuka do twoich drzwi albo obecny partner zmieni ...Konflikty w rodzinie RozwiÄ…zujmy konflikty, zamiast w nich trwać! KsiÄ…ĹĽka wydana przez Natuli – dzieci ...KRYZYS SZKOŁY Co moĹĽemy zrobić dla uczniów, nauczycieli i rodziców? Czy szkoĹ‚a moĹĽe sprawiać uczniom ...KsiÄ…ĹĽka o czĹ‚owieku w spektrum autyzmu Autorzy dokonujÄ… w niej próby „zĹ‚amania kodu” neurotypowego Ĺ›wiata ...Jak być ze sobÄ… czulej, bliĹĽej, dĹ‚uĹĽej. I na wiÄ™kszym luzie. Lekki, zabawny, pokazujÄ…cy perspektywÄ™ ...Zatroszcz siÄ™ o siebie, korzystajÄ…c z mocy szacunku DziĹ›, gdy ĹĽyjemy w Ĺ›wiecie emocjonalnego chĹ‚odu, ...NAUCZ SIĘ MYĹšLEĆ JAK POKERZYSTA i LEPIEJ PODEJMOWAĆ DECYZJE, BY WYGRYWAĆ Ĺ»YCIOWE ZAWODY! PsycholoĹĽka, badaczka ...W tym bĹ‚yskotliwym przewodniku po Ĺ›wiecie stresu King, psycholog i komik, przedstawia praktyczne techniki radzenia ...NASTOLATKI Kiedy koĹ„czy siÄ™ wychowanie? Ile odpowiedzialnoĹ›ci moĹĽna przekazać nastoletniemu dziecku? Co robić, kiedy nie ...Potwory pod Ĺ‚óĹĽkiem, pierwszy dzieĹ„ w nowej szkole, udziaĹ‚ w zawodach sportowych – wszystko to ...NIE Z MIŁOĹšCI MÄ…drzy rodzice – silne dzieci Jak rodzic moĹĽe znaleźć równowagÄ™ pomiÄ™dzy ,,Zgadzam ...NOSZENIE DZIECI – Marta Szperlich-Kosmala KsiÄ…ĹĽka o tym, ĹĽe noszenie dzieci naprawdÄ™ rozwiÄ…zuje codzienne ...KsiÄ…ĹĽka dla nauczycieli i rodziców, która z pewnoĹ›ciÄ… przyczyni siÄ™ do zmiany polskiej szkoĹ‚y. „Nowa ...„Nasz opór przed cyfrowÄ… zabawÄ… jest jak opór Sokratesa przed sĹ‚owem pisanym. Jest daremny. Twoje ...Unikalna na polskim rynku ksiÄ…ĹĽka o rozwoju seksualnoĹ›ci i edukacji dzieci w tym aspekcie. Zanurzona ...Poród naturalny to ksiÄ…ĹĽka która pozwala zrozumieć to, jak rodzi siÄ™ dziecko i co dzieje ...Czy uczestniczÄ…c w zajÄ™ciach fitness, moĹĽemy realizować potrzebÄ™ przynaleĹĽnoĹ›ci? Czy odpowiednia lektura moĹĽe być rytuaĹ‚em ...POZYTYWNA DYSCYPLINA to klasyczna metoda wychowawcza, oparta na wzajemnej miĹ‚oĹ›ci i szacunku wywodzÄ…ca siÄ™ z ...Oto kolejna znakomita ksiÄ…ĹĽka Jespera Juula. Ten autor nikogo nie poucza, po prostu dzieli siÄ™ ...Daniel J. Siegel, profesor psychiatrii i autor ceniony przez czytelników na caĹ‚ym Ĺ›wiecie, na bazie ...Autorki bestsellerowej serii Jak mówić… tym razem opowiadajÄ… o problemach zwiÄ…zanych ze wspóĹ‚zawodniczeniem rodzeĹ„stwa o ...Im wiÄ™cej dzieci w rodzinie, tym wiÄ™cej radoĹ›ci, ale i haĹ‚asu, skomplikowanych sytuacji oraz wyzwaĹ„. ...Dzieci potrzebujÄ… przywództwa dorosĹ‚ych, poniewaĹĽ brakuje im doĹ›wiadczenia i siĹ‚y wewnÄ™trznej, ĹĽeby samemu decydować o ...Rozwój seksualny dzieci KsiÄ…ĹĽka, która pomoĹĽe Ci Ĺ›wiadomie wspierać ksztaĹ‚tujÄ…cÄ… siÄ™ seksualność dziecka Nie potrafimy ...Nie odkĹ‚adaj najlepszych lat na póĹşniej. Teraz masz swój czas. Wykorzystaj go najlepiej, jak moĹĽna. ...Naucz swoje dziecko, jak radzić sobie w trudnych sytuacjach! Razem z przedszkolakami, KubÄ… i LenÄ…, ...Na naszych oczach, wbrew obiegowej opinii o bezstresowym wychowaniu, dorasta pokolenie dzieci i mĹ‚odzieĹĽy, które ...Wielu rodziców uwaĹĽa kwestiÄ™ snu swoich dzieci za co najmniej trudnÄ…. TrudnoĹ›ci sÄ… rozmaite: od ...Bestseller Amazona Jedyna ksiÄ…ĹĽka, której potrzebujesz, aby być dobrym rodzicem Trudno być rodzicem w naszych ...Sztuka kobiecoĹ›ci to zbiór rozmów z seksuoloĹĽkÄ… i ginekoloĹĽkÄ… dr BeatÄ… Wróbel. Dziennikarka Aneta Borowiec ...Legendarny poradnik dla par sĹ‚ynnej seksuoloĹĽki, który zapoczÄ…tkowaĹ‚ rewolucjÄ™ seksualnÄ… w Polsce. Nowe wydanie ze wstÄ™pem ...TWOJA KOMPETENTNA RODZINA Nowe drogi wychowania Co mówi o nas zachowanie naszych dzieci? Dlaczego doroĹ›li ...TWOJE KOMPETENTNE DZIECKO Dlaczego powinniĹ›my traktować dzieci powaĹĽniej? Czy wĹ‚aĹ›ciwie rozumiemy nasze dzieci? Czy umiemy ...UĹšMIECHNIJ SIĘ! SIADAMY DO STOŁU Wspólne rodzinne posiĹ‚ki Czy zdarza ci siÄ™ zmuszać dziecko do ...Uwaga! ZĹ‚ość ZĹ‚ość jest nieodĹ‚Ä…cznym elementem rodzicielskiego krajobrazu. KsiÄ…ĹĽka wyjaĹ›nia skÄ…d w nas, rodzicach, tak ...KsiÄ…ĹĽka wybitnego amerykaĹ„skiego psychologa moĹĽe zaskoczyć rodziców przyzwyczajonych do tradycyjnych poglÄ…dów na temat wychowania i ...Radość i spokój na co dzieĹ„ PeĹ‚ne lekkoĹ›ci, radosne i medytacyjne ĹĽycie jest moĹĽliwe ! ...ZAMIAST WYCHOWANIA O SILE RELACJI Z DZIECKIEM Rozmawia Ingeborg SzÓ§llÓ§si , tĹ‚umaczenie Dariusz Syska W ...Najlepszy , doceniony na caĹ‚ym Ĺ›wiecie poradnik dla rodziców nastoletnich dziewczynek Ĺ»ycie z nastoletniÄ… córkÄ… ...Ray Dalio nazywany jest „Stevem Jobsem inwestowania”, a jego ksiÄ…ĹĽka “Zasady” sprzedaĹ‚a siÄ™ w milionach ...PiÄ™kna ksiÄ…ĹĽka o tym, ĹĽe moĹĽna zanurzyć siÄ™ w zimie, a nie tylko jÄ… wytrzymać. ...Ĺ»ycie seksualne rodziców W jaki sposób budować zwiÄ…zek z partnerem (partnerkÄ…) "po dziecku". Jak siÄ™ ...Jakie wartoĹ›ci sÄ… waĹĽne w waszej rodzinie? Na czym budujecie swój rodzicielski autorytet? Jak cenna ... promocja promocja promocja promocja promocja promocja promocja promocja promocja Księga mężczyzn Cena: 24,63 zł 27,99 zł zawiera 5% VAT, bez kosztów dostawy promocja promocja promocja promocja promocja promocja promocja promocja Seks się liczy Cena: 26,39 zł 29,99 zł zawiera 5% VAT, bez kosztów dostawy promocja promocja promocja promocja promocja promocja promocja promocja promocja promocja promocja promocja promocja promocja nowość promocja Ciąża. Poradnik Producent: SBM Cena: 35,15 zł 39,95 zł zawiera 5% VAT, bez kosztów dostawy promocja nowość promocja nowość promocja nowość promocja nowość promocja promocja nowość promocja nowość promocja nowość promocja nowość promocja promocja nowość promocja nowość nowość promocja promocja nowość promocja nowość promocja nowość "Niedawno przeczytałam optymistyczny artykuł na temat skutków rozwodu dla dzieci! Autorzy uzasadniają, że cały zamęt z kosztami, jakie ponoszą dzieci to mit. Jak bowiem wynika z różnych badań, około 70% dzieci nie doświadcza okołorozwodowej traumy i może z powodzeniem uporać się z problemem rozstania rodziców. Oczywiście gdy otrzyma odpowiednie wsparcie. Czyli, co? Jeszcze jeden argument za rozwodem? Statystyka może łagodzić nasze obawy. Cytowany wynik oznacza przecież, że średnio tylko 30% dzieci źle radzi sobie z sytuacją rozpadu rodziny. Statystyki jednak bywają złudne. Przyjrzyjmy się głębiej wnioskom na ten temat na bazie 15-letnich badań prowadzonych przez zespół Judith Wallerstein – amerykańskiej psycholog zajmującej się wpływem rozwodu na życie dzieci i dorosłych. Zespół zaprosił do badań 60 rodzin z którymi prowadzono wywiady w okresie przed realną separacją, w jej trakcie i po niej, a następnie po 2, 5, 10 i 15 latach od rozstania. W badaniu wzięło udział 131 dzieci połowa przed ósmym rokiem życia, druga połowa miała od 8 do 18 lat w chwili rozpoczęcia badań. Badano więc zarówno skutki bezpośrednie, jak i po wielu latach od rozwodu. Bezpośrednie reakcje dzieci na sytuację okołorozwodową i po 2 latach: 1. Po pierwsze, co warto mieć na uwadze, dzieci przeżywają rozwód zupełnie inaczej niż dorośli. Nie traktują go jako drugiej szansy, jaką bywa dla dorosłych (choć wyjście z toksycznej rodziny daje nową szansę także i im). Przeżywają rozwód jako doświadczenie bolesne. Niestety, szczęśliwy rodzic nie oznacza automatycznie szczęścia u dziecka, a tak dorośli chętnie zakładają w chwili podejmowania decyzji rozwodowej. Podobnie zresztą rzecz się ma z nieszczęściem! Dzieci nieszczęśliwych rodziców nie muszą być, jak oni nieszczęśliwe. Dzieci mogą mieć swoją drugą szansę we własnym związku; część wykorzysta negatywne doświadczenia rodziców, by własny związek uczynić lepszym i trwałym. Duża część, niestety, powieli wzorzec związku nieudanego i sama także przeżyje rozwód w swoim małżeństwie! 2. Dzieci często nie rozumieją powodów rozstania, gdy w domu nie było jawnego problemu, konfliktu czy przemocy. (Nie kłócimy się przy dzieciach, Jesteśmy ludźmi kulturalnym, Chronimy dzieci przed problemami dorosłych). Duża część rodziców nie przygotowuje dzieci do nowej sytuacji, niczego nie tłumaczy, nie wyjaśnia, nie wspiera w budowaniu realistycznego myślenia o życiu po rozstaniu ani nie dba o uczucia dziecka w tym okresie. Na przykład – uraz, jakiego dozna dziecko w momencie wyprowadzki z domu jednego z rodziców mógłby być zminimalizowany, gdyby rodzice odpowiednio zaaranżowali tę sytuację. 3. Dzieci tracąc strukturę rodziny, tracą bazę dla właściwego rozwoju. Rodzina stanowi rusztowanie, po którym dziecko bezpiecznie przechodzi kolejne fazy rozwojowe od pełnej zależności po niezależność. Struktura rodziny jest oparciem dla budowania tożsamości dziecka, bazą wypadową do eksperymentowania w świecie, źródłem wzorców, które dziecko przenosi w swoje dorosłe życie. Daje wyposażenie w postaci zasad, wartości, stylu życia. Pozbawione tej struktury dziecko doświadcza chaosu i zachwiania poczucia bezpieczeństwa. Czuje się zagubione, zdane tylko na siebie. Jak teraz będzie? Co jest w życiu ważne? Komu ufać? Czyje normy i wartości są obowiązujące? Reakcją dziecka bywa bezradność i uzasadniony lęk o przyszłość. 4. Dzieci doświadczają poczucia odrzucenia, gdy rodzice się rozwodzą. Zwykle trudno im oddzielić sprawy rodziców od spraw rodziny i uznać, że to tylko jeden rodzic opuścił drugiego. Traktują to jako działanie skierowane przeciwko nim już mnie nie chce, nie kocha! Poczucie bycia odrzuconym dotyczy przede wszystkim rodzica, który doprowadził do rozwodu i zdecydował się opuścić rodzinę. Dzieci tęsknią za nim i boją się, że już nigdy go nie spotkają. Życie pokazuje, że ma on zwykle znacząco mniejszy kontakt z dziećmi i wpływ na ich życie. Ale nie tylko o to chodzi. Dzieci mają żal i czują gniew do rodziców za złamanie niepisanej zasady rodzicielstwa, według której rodzice powinni poświęcić się dla dobra dziecka, a nie oczekiwać tego od dziecka. 5. W okołorozwodowym zamęcie dzieci czują się głęboko osamotnione. Nikt ich nie słucha, nie pyta o zdanie, nie bierze pod uwagę ich uczuć, nie ma dla nich czasu. Rodzice zajęci własnymi uczuciami, układaniem nowego życia, a często walką z partnerem zwykle nie są w stanie ich wspierać, uważnie słuchać. Często są obok dzieci, w pozornym kontakcie, przeżywając konieczność dobrego zajmowania się dziećmi jako dodatkowe źródło stresu, z którym źle sobie radzą (co wzmacnia spiralę stresu). W tym wszystkim dzieci czują się mało ważne. Odczuwają niemoc, brak wpływu na rzeczywistość – mimo podejmowanych często starań nie mogą bowiem zatrzymać decyzji rodziców. Badane dzieci przeżywały silne rozczarowanie, gdy ich fantazje na temat odwrócenia biegu zdarzeń okazywały się nierealne. 6. Wiele dzieci obwinia się za rozpad związku rodziców. Dzieci potrafią łatwo przypisać sobie odpowiedzialność za istnienie konfliktów między rodzicami, szczególnie, gdy słyszało, jak kłócili się o sposoby jego wychowania. Ale i bez takich doświadczeń dzieci są w stanie powiązać ze sobą różne zdarzenia, o negatywnym wydźwięku emocjonalnym i w nich upatrywać powodów (często absurdalnych) rozpadu rodziny (tata był zły na mamę przeze mnie, bo nie sprzątałem w pokoju i dlatego odszedł do nowej rodziny). Pole do szukania winy jest tym większe, im dzieci mniej rozumieją rozwód, im gorzej są do niego przygotowane. W konfliktach pomiędzy rodzicami dzieci przeżywają konflikty lojalności. Żal im rodzica, którego uważają za bardziej cierpiącego, porzuconego. Mają poczucie, że powinny go wspierać, a szczególnie, gdy ten wprost lub pośrednio domaga się zajęcia przez dziecko stanowiska w sprawie. Ale dzieci chcą też zachować więź z drugim rodzicem potrzebują go, tęsknią za nim, czasem martwią się o tego, który odszedł. Bywa, że ukrywają nawzajem przed rodzicami swoje pozytywne nastawienie do drugiego rodzica, w obawie, że dobra relacja jest „nie w porządku”? 7. Na podstawie pierwszych reakcji dziecka na sytuację rozpadu rodziny nie można przewidywać jak będą funkcjonować w kolejnych latach i w dorosłym życiu. Wiele dzieci, które początkowo zareagowały na rozwód bardzo silnymi emocjami czy zaburzonym zachowaniem potrafi poradzić sobie z tym doświadczeniem kilka lat później. Z kolei u części dzieci, które sprawiały wrażenie dobrze radzących sobie z tą sytuacją wystąpił tzw. efekt śpiocha – objawy stresu wydobywają się na jaw z dużą siłą dopiero po wielu latach od rozwodu! Chłopcy gorzej znoszą pierwsze lata tuż po rozwodzie niż dziewczęta. Mają większe problemy w szkole, w relacjach z rówieśnikami i w radzeniu sobie z agresją. Z wiekiem te różnice w przystosowaniu zanikały u dziewcząt efekt śpiocha występował częściej. Odroczone skutki rozwodu objawiają się przede wszystkim w sferze bliskich związków. Dzieciom biorącym udział w badaniu kolejne lata po rozwodzie przyniosły szereg nowych, trudnych przeżyć: - połowa badanych doświadczyła kolejnych rozwodów swoich rodziców, - jedna czwarta przeżyła gwałtowny i trwały spadek materialnego poziomu życia i obserwowała nierówności ekonomiczne w domach rozwiedzionych rodziców, - 60% czuło się odrzuconych przez któregoś z rodziców lub czuło się ciężarem ekonomicznym i psychologicznym (np. tylko kilkoro otrzymywało pomoc finansową na wyższych etapach edukacji) - po 10 latach dwie trzecie badanych miała słabe relacje z ojcami (wg oceny badanych), niezależnie od częstotliwości kontaktów. Skutki długofalowe rozwodu – dziesięć i piętnaście lat później: Skumulowane skutki rozwodu najpełniej ujawniają się w momencie wchodzenia w dorosłość. Młodzi ludzie czują się pozbawieni wzorców dobrych, trwałych i moralnych relacji pomiędzy mężczyzną a kobietą, co rzutuje na ich własne relacje. 1. Mimo wielu różnych dróg życiowych dzieci rozwodników mają wiele wspólnych nawyków, uczuć i oczekiwań. Budują swoją tożsamość indywidualną i grupową w oparciu o doświadczenie rozwodu rodziców – jestem dzieckiem z rozbitej rodziny. Czują więź (rodzaj pokrewieństwa) i budują relację przede wszystkim z innymi dziećmi z rozbitych rodzin (koledzy, partnerzy w związkach). Przypisują sobie tożsamość, która wyróżnia je spośród rówieśników. Jednocześnie nie czują się etykietowane przez innych ani dyskryminowane. 2. Jako grupa mają też bardziej konserwatywną moralność – inaczej niż ich rodzice oczekują od partnera lojalności i wierności oraz romantycznej miłości na całe życie. Często wręcz gardzą koncepcją nieformalnych związków (choć z lęku przed małżeństwem często w nich pozostają), wracają do tradycyjnych wartości. Surowo też osądzają swoich rodziców, szczególnie z powodu niewierności. Zdradę rodzica przeżywają osobiście, nie jako problem między rodzicami. (zdradzając matkę zdradził naszą rodzinę). 3. Młodzi obawiają się też odrzucenia i zdrady we własnych związkach, boją się wiązać z lęku przed porażką i przed złym wyborem partnera na życie. Wielu decyduje się celowo odkładać decyzję o posiadaniu dzieci do momentu, gdy „będą pewni”, że ich związki udadzą się. Dzieci, które były świadkami przemocy między rodzicami, często odkrywają, że te wczesne obrazy dominują także w ich związkach 10 i 15 lat później? Mamy niestety do czynienia z powtarzaniem wzorca przemocy. 4. Dorastające dzieci twierdzą, że rozwód pozbawił ich różnego rodzaju ekonomicznej i psychologicznej pomocy, czują, że nie otrzymali takiego wsparcia w życiu, jak dzieci z rodzin pełnych, a także adekwatnej troski i bezpieczeństwa, jakiego dziecko może spodziewać się ze strony rodziców. 5. Przeżycia z czasu okołorozwodowego: kłótnie, bójki, krzyki, wyprowadzka rodzica – zapisują się w doświadczeniu młodych ludzi jako uraz i wracają często w snach i przykrych wspomnieniach bardzo szczegółowo i dotkliwie. 6. Choć po 10 latach większość badanych zaakceptowała decyzję rodziców i potrafi ją zrozumieć, a nawet z perspektywy czasu uznać za właściwą, to wiele wchodzi w dorosłość z bagażem nieprzepracowanych uczuć. Dotyczy to szczególnie gniewu, a czasem wściekłości. Uczucia te niekoniecznie wiązały się z wrogością pomiędzy rodzicami. W większości przypadków wynikały z cierpienia i rozczarowania młodych ludzi oraz obserwacji sposobu postępowania rodziców względem siebie nawzajem (np. gniew z powodu zdrad, oszukiwania, nielojalności czy braku odpowiedzialności rodziców). 7. Mimo silnego gniewu większość badanych potrafiła okazywać dużą empatię i współczucie wobec rodziców. Okazywały troskę, były świadome ich cierpienia, czasem zagubienia. Rozumieją i starają się akceptować ich ludzkie ograniczenia. Jeśli tuż po rozwodzie opowiedzieli się po którejś ze stron, 10 lat później czują się tym zakłopotani. 8. Niemal połowa dzieci rozwodników wchodzi w dorosłość z obniżoną samooceną i realnie niższymi osiągnięciami (edukacja, praca) – niż rówieśnicy bez doświadczenia rozwodu. Obiektywnie rzecz biorąc: mieli zasadniczo mniej wsparcia? (czasem wręcz wychowywali samych siebie i swoje rodzeństwo). Jednocześnie część z tych, którym się udało, uczyniło swój sukces spektakularnym – ujawniając wysokie ambicje, potrafili dojść do wysokiej pozycji mierzonej statusem społecznym i wysokością dochodów. Wielu okazało się na progu dorosłości niezwykle odpowiedzialnymi i kompetentnymi ludźmi. Tym, którym się powiodło pomagały własne zasoby oraz wspierająca relacja z co najmniej jednym rodzicem lub innym członkiem rodziny. Badania Judith Wallerstein pokazały, że rozwód dla dziecka nie jest jedynie okresowym kryzysem, który minie, gdy sytuacja się uspokoi i nie pozostawi po sobie śladu. Ma swoje bezpośrednie i odroczone w czasie skutki dla rozwoju i funkcjonowania dzieci. Ale też nie musi oznaczać końca wszystkiego. Jakość dziecięcych doświadczeń zależy od tego, jak sami rodzice poradzą sobie po rozwodzie. Czy rozstaną się w sposób cywilizowany, czy przez kolejne lata będą pielęgnować wzajemne urazy i szkodzić partnerowi? Czy będą potrafili zaspokajać materialne i emocjonalne potrzeby dziecka, czy skupią się na własnych emocjach i wyzwaniach nowego życia? Wreszcie czy staną na wysokości zadania, by współpracować ze sobą jako rodzice, stosując żelazną zasadę, że z dzieckiem nie można się rozwieść, bo rodzicielstwo to decyzja na całe życie? Jeśli tak, stwarzają szansę, by ich dzieci zasiliły grono tych, którzy w dorosłe życie wchodzą bez traumy". Chyba nikt z nas nie mierzył się dotąd z tak poważnym zagrożeniem, jak konflikt zbrojny tuż za granicą naszego państwa. Nie tylko sami musimy się zmierzyć z ogromem trudnych emocji, ale także zatroszczyć się komfort psychiczny dziecka. Jak z nim rozmawiać na temat sytuacji na Ukrainie? Czy w ogóle warto to robić? Jak rozmawiać z dzieckiem o wojnie? 1. Dementuj plotki i dostarczaj tylko tyle informacji, ile jest naprawdę niezbędne Piszę te słowa z dużą trudnością. Kłębią się w mojej głowie najróżniejsze wątpliwości, bo choć od lat zajmujemy się wsparciem zarówno dzieci, jak i dorosłych, to nigdy dotąd nie musiałam się zmierzyć z takim tematem. Nie istnieją żadne książki ani poradniki o tym, jak wychowywać dziecko w czasach konfliktu zbrojnego. Wiem natomiast, jak reagować w sytuacjach kryzysowych. Mamy już za sobą, całkiem niedawne, doświadczenie wybuchu pandemii, a wraz z nim: fali paniki i dezinformacji. Możemy więc wyciągnąć pewne wnioski. Pierwszy z nich jest taki: rozmawiaj! Domyślam się, że wielu rodziców przeżywa teraz dylemat: czy w ogóle rozmawiać z dzieckiem o wojnie na Ukrainie. Tak, jak najbardziej. Jeśli to my, rodzice, nie przejmiemy na siebie tego obowiązku, dziecko samo znajdzie źródło informacji albo zacznie przyjmować wszystko, co słyszy wokół. Nie masz 100% kontroli nad tym, jaką wiedzę na temat aktualnych wydarzeń zdobędzie Twoje dziecko. Ale jest bardzo ważne, żeby od samego początku wiedziało, że może z Tobą o tym porozmawiać i podzielić się swoimi obawami. Jedynym sposobem na to, jak uchronić dziecko przed narastającym lękiem, jest zadbanie o to, żeby wiarygodne informacje zdobywało od Ciebie. Stwórz przestrzeń i odpowiednie warunki do takiej rozmowy. Przygotuj się do niej, weryfikując medialne doniesienia i dementując fakenewsy. Usiądźcie w skupieniu (bez rozpraszaczy takich jak dzwoniący telefon) i na spokojnie przejdźcie z dzieckiem przez wszystkie wątpliwości i obawy. Żeby było Ci łatwiej, możesz przygotować listę tematów, które chcesz omówić. Zapewnij dziecko, że nic mu nie grozi i nie pozwolisz nikomu go skrzywdzić. Wytłumacz też, co się stało i że teraz nasze państwo, z pomocą rozmaitych organizacji niosą pomoc potrzebującym. Pamiętaj, że Twoje dziecko zasługuje na szacunek, a więc także na traktowanie go podmiotowo. Nie próbuj infantylizować tej rozmowy. Dzieci, jak nikt inny, wykrywają ściemę. Stracą zaufanie, jeśli zorientują się, że mama i tata nie mówią prawdy, ale nie przestaną szukać tej prawdy. To, co znajdą w internecie wyrządzi im większą szkodę, niż rzeczowa, dojrzała rozmowa z rodzicami. 2. Wyłącz telewizor i radio – ogranicz szum medialny Podobnie, jak w czasie pierwszej fali pandemii, tak i teraz: nadmiar informacji wszystkim nam będzie szkodził. Jeśli zwykle w Twoim domu telewizor był włączony, a w tle grało radio – to dobry moment, żeby z nich zrezygnować. Jeśli stanie się coś ważnego, z pewnością się o tym dowiesz! Nie musisz odświeżać newsów w telefonie co kwadrans i śledzić każdego wydania serwisów informacyjnych. To tylko winduje poziom stresu i wpędza organizm w stan nieustannego zagrożenia. Zamiast tego, w tym okresie, bardziej niż zwykle, całą rodziną dbajcie o relaks i wyciszenie. Praktykujcie ćwiczenia oddechowe (jedno z nich opisałam dla Ciebie w tym artykule: „Moje dziecko jest na kwarantannie – jak pomóc mu przetrwać izolację?”)i spędzajcie czas wspólnie. Bliskość, także ta fizyczna: przytulanie, bycie obok, okazywanie czułości – stwarza poczucie bezpieczeństwa i obniża poziom stresu. Czy wobec tego dobrym pomysłem jest całkowity zakaz korzystania z telefonu? Jeśli dziecko będzie miało poczucie, że to za karę – absolutnie nie! Co więc można zrobić? Umówić się z całą rodziną, że teraz, przez jakiś czas, po przyjściu do domu albo wieczorem na kilka godzin: wszyscy wrzucamy telefonu do słoika, który zakręcamy i nikt do niego nie sięga. Zamiast kompulsywnie odświeżać media społecznościowe, zajmijcie się grami planszowymi albo wspólnymi ćwiczeniami gimnastycznymi. Jeśli Ty też zrezygnujesz z telefonu, dziecko będzie miało poczucie, że nie jest karane, a bez ciągłych bodźców i powiadomień z pewnością wszystkim Wam łatwiej będzie się wyciszyć i zrelaksować. 3. Dostosuj komunikację do wieku dziecka Jeśli Twoje dziecko jest nastoletnie, możesz zaprosić je do rozmowy, jak dorosłego. Dbaj przy tym o to, żeby nie wzmacniać strachu, który i tak najpewniej mu towarzyszy, ale skupiać się na rzeczowym omówieniu tego, co się stało. Jeśli natomiast jesteś rodzicem młodszego dziecka: wybierz tylko to, co naprawdę jest mu niezbędne. Omijaj wątki związane z okrucieństwem i staraj się jak najczęściej podkreślać, że Wam nic nie grozi, a wszyscy, którzy potrzebują pomocy, otrzymają ją od odpowiednich instytucji. Jest tu jednak pewien szkopuł. Przecież i Ty potrzebujesz teraz wsparcia. Przeżywasz najróżniejsze emocje. Nic więc dziwnego, że szukasz kontaktu i rozmowy, która da Ci ukojenie. Nie musisz być superbohaterem: również masz prawo do czucia bezsilności, lęku, niepewności. To normalne. Zadbaj tylko o to, żeby rozmowy dorosłych odbywały się poza dziećmi. Zupełnie inaczej przecież komunikujemy się z partnerem, kiedy opowiadamy o swoich potrzebach, a zupełnie inaczej powinniśmy to robić z dzieckiem. Nie pomijaj jednak swoich potrzeb i dbaj również o siebie. 4. Nie oceniaj, wspieraj Chcę jeszcze podkreślić na koniec, że każdy z nas zupełnie inaczej reaguje na sytuacje kryzysowe i je przeżywa. Wstrzymajmy się teraz od ocen, a skupmy się na byciu dla siebie i empatii. Postarajmy się wykrzesać więcej wyrozumiałości dla innych, przede wszystkim swoich dzieci, które mają teraz pełne prawo być zdezorientowane, a w związku z tym: nie skupiać się na nauce czy swoich domowych zadaniach. Mniej wymagajmy i od siebie, i od dzieci. To jak najbardziej normalne, że każdy z nas przeżywa teraz spadek formy, mniejszą wydajność, dużo nas kosztuje uspokojenie emocji. Bądźmy dla siebie dobrzy!

poradnik dla rodziców dorosłych dzieci